Contact

De invloed van financiële stress op brein en gedrag

Financiële stress

Auteur: Kimberley Riedijk

Datum: 5-10-2022

Categorie: Financieel gedrag

Nederland is een relatief welvarend land, wanneer je dat vergelijkt met andere landen in de wereld. In 2020 stonden we op plek 4 wat betreft rijkste burgers [1]. De meeste Nederlanders zijn gelukkig met hun leven. Toch is het volgens het Nibud voor een grote, snelgroeiende groep Nederlanders steeds moeilijker om de broek op te houden [2]. Hier wat cijfers om even bij stil te staan:

  • 16% van Nederland staat maandelijks of altijd in het rood [3]
  • 1 op 12 kinderen in Nederland groeit op in armoede
  • 620,000 huishoudens hebben (geregistreerde) problematische schulden. Dat is 1 op de 12 huishoudens [4]

Er is sprake van een torenhoge inflatie (verwachting is 10% gemiddeld in 2022) en kosten van wonen (energie), vervoer (brandstofprijzen), en boodschappen zijn de afgelopen maanden fors gestegen. Met de verder dalende koopkracht (6,8% gemiddeld verwacht dit jaar [5]) gaan veel huishoudens dit najaar (meer) financiële problemen tegemoet. Het is niet meer alleen maar een probleem voor huishoudens met lage inkomens, ook huishoudens met een (boven) modaal inkomen gaan steeds vaker de rode cijfers in.

Gelukkig kondigde het kabinet afgelopen Prinsjesdag een prijsplafond aan voor de energierekening van huishoudens per 1 januari 2023. Ook het minimumloon gaat iets sneller en met een grotere stap omhoog – meteen 10% in plaats van met drie stappen van 2,5%. Maar de vraag is of dit toereikend zal zijn en niet te laat komt.

Kortom, alles wordt duurder en onze koopkracht daalt. En dat houdt ons allemaal bezig. Het geeft ons misschien zelfs wel financiële stress.

Daarom is het van cruciaal belang in alles wat we vanaf nu gaan doen of bedenken, om te begrijpen wat die financiële stress met ons brein doet. Dat heeft namelijk nogal een effect op ons brein en daarmee ook op ons gedrag. We leggen het uit.

 

Twee routes om (financiële) beslissingen te nemen

Kahneman leert ons dat we twee systemen hebben om informatie te verwerken en beslissingen te nemen: systeem 1 en systeem 2. Rationele afwegingen en berekeningen bij, bijvoorbeeld, het nemen van financiële beslissingen worden gedaan door systeem 2. Dit is het langzame systeem dat meer cognitieve capaciteit vereist voordat we tot een beslissing komen. In zo’n 95-99% van de gevallen, maken we echter gebruik van systeem 1; het snelle, associatieve, en automatische systeem, waar onder andere gebruik gemaakt wordt van bepaalde denkpatronen en waar dus onbewuste beslissingen worden genomen.

Om energie te besparen, zijn we zo geëvolueerd om zo veel mogelijk systeem 1 te gebruiken. Dat betekent dat wij over veel beslissingen, ook financiële beslissingen, niet bewust en weloverwogen nadenken. We zijn minder rationeel dan we dachten. We hebben beperkte aandacht, discipline, en zelfcontrole. Daarnaast worden we beïnvloed door emoties, sociale factoren, en omgevingsfactoren. Het tijdperk waarin de mens als egoïstisch, calculerend en optimaliserend wezen wordt gezien, ook wel de homo economicus, is voorbij (en is er misschien zelfs nooit geweest).


De negatieve invloed van financiële stress

Naast het feit dat we dus lang niet altijd rationele financiële beslissingen nemen is er nog een factor die veel invloed heeft op ons vermogen verstandige financiële keuzes te maken: financiële schaarste. Dit is een vorm van stress die onder andere te maken heeft met de volgende drie factoren: gebrek aan geld, emoties rondom geld(tekort), en een korte termijn focus.

1. Gebrek aan geld
Een gebrek aan geld geeft onzekerheid over of je wel of niet in je basisbehoeften kunt voorzien. En dat geeft dagelijks stress. Mensen met schulden of betalingsachterstanden moeten iedere maand, week, of zelfs dag moeilijke afwegingen maken; betaal ik de energierekening of haal ik boodschappen zodat mijn gezin te eten heeft?

2. Emoties rondom geld(tekort)
Mensen met schulden of die in armoede leven ervaren veel negatieve, stressvolle emoties: angst, woede, onmacht, spijt, en schaamte. In onze cultuur zit een diep ingebakken moreel oordeel over arm zijn of schulden hebben. Het is not done en – ironisch genoeg – je eigen schuld. De daaruit volgende schaamte is een sterke sociale emotie die leidt tot zelfverwijt en een gevoel van minderwaardigheid. Met alle gevolgen voor onze gevoelens van zelfverzekerdheid van dien…

3. Korte termijn focus
Financiële problemen leiden vaak tot een focus op korte termijn. Niet gek natuurlijk als het die maand weer onzeker is of je rond zal komen. Amerikaanse onderzoek toonde in 2016 aan dat Amerikanen voor ‘payday’ meer gefocust zijn op korte termijn uitkomsten dan na ‘payday’ [6]. Zij stellen dan ook dat mensen die financiële schaarste ervaren misschien wel andere beslissingen nemen nadat ze hun salaris hebben ontvangen, simpelweg omdat ze dan meer cognitief vermogen (lees: ruimte in hun hoofd) hebben.


De biologie en psychologie van financiële schaarste

Geldzorgen leveren dus veel stress op. En hoewel stress iets goeds kan zijn – het maakt dat je efficiënter en aandachtiger je dringende behoeften oplost – kan het ook heel negatief uitpakken.

Wanneer we stress ervaren maken we twee hormonen aan, adrenaline en cortisol. Door het vrijkomen van adrenaline worden we alert. Het lichaam bereidt zich voor op de overlevingsstrijd. We komen in de welbekende fight, flight or fright (ook wel freeze) stand. Cortisol werkt minder acuut dan adrenaline. Het reguleert ons metabolisme en immuunsysteem maar helpt ook bij de stressrespons. Namelijk door ons bloedsuiker te verhogen en daarmee energie vrij te maken. Het vrijkomen van deze stoffen in ons lichaam helpt ons vaak, maar bij te veel stress en/of te weinig rust belemmert het juist ons cognitief vermogen, en daarmee het vermogen beslissingen met systeem 2 te nemen. We worden minder goed in consequenties van beslissingen inschatten, dingen onthouden, zelfcontrole en focussen. Structurele financiële stress maakt ons letterlijk dommer en impulsiever. Het is zelfs zo dat arm zijn je cognitieve vermogen meer vermindert dan een hele nacht zonder slaap.

Wat dit extra wrang maakt, is dat je er zelf weinig aan kunt veranderen in het moment.
Onze geest richt zich automatisch, onbewust en krachtig op onvervulde behoeften. Of dat nou honger, tijdgebrek, eenzaamheid, of geldgebrek is. Hongerige mensen herkennen bijvoorbeeld sneller en accurater woorden die met eten te maken hebben. Dat gaat zó snel, dat je dat niet vrijwillig kunt kiezen of bepalen.


Neerwaartse spiraal

Goed met geld omgaan is voor veel mensen lastig, maar is dus nóg moeilijker als je in armoede leeft of schulden hebt, want de geldstress neemt je onbewust in beslag en zorgt ervoor dat je minder goed in staat bent je problemen op te lossen.

Uit onderzoek van het Kenniscentrum Psychologie en Economisch Gedrag (KCPEG) blijkt dat mensen die meer financiële schaarste ervaren hun geldzaken vaker vermijden [7]. Tegelijkertijd gaan mensen die hun geldzaken vermijden later juist weer meer financiële schaarste ervaren. Deze relatie tussen financiële schaarste en het vermijden van geldzaken kan leiden tot een situatie waarbij mensen in een neerwaartse spiraal terechtkomen en vast komen te zitten in de financiële problemen.


Conclusie

Als je mensen zonder voldoende financiële middelen om (korte termijn) basisbehoeftes zorgeloos te kunnen betalen echt wil begrijpen, probeer je dan eens hun staat van zijn in te beelden.
Je hebt weinig geslapen vanwege de financiële stress. Je bent snel afgeleid en hebt een kort lontje. Het is moeilijk voor je om helder na te denken. Zelfcontrole voelt als een uitdaging. En dat dan elke dag. Bovenop materiële uitdagingen, is er dus ook een mentale uitdaging.

We weten nu dat iemand die financiële stress ervaart beperkte ‘brein-bandbreedte’ over heeft om zichzelf of het huishouden uit de armoede of schulden te helpen. Wat kan er, gegeven die beperking, wel gedaan worden om hen te helpen? En welke rol spelen gedragsinzichten daarbij? Je leest het in onze volgende blog!

 

Bronnen

[1] https://nos.nl/artikel/2401433-nederlanders-wereldwijd-op-4de-plek-rijkste-burgers

[2] https://www.nibud.nl/dossiers/geldproblemen-in-nederland/

[3] https://www.nibud.nl/nieuws/groeiend-aantal-huishoudens-financieel-klem/

[4] https://dashboards.cbs.nl/v3/SchuldenproblematiekInBeeld

[5] https://nos.nl/artikel/2444398-koopkracht-al-jaar-onder-druk-portemonnee-niet-opgewassen-tegen-inflatie

[6] Carvalho, L. S., Meier, S., & Wang, S. W. (2016). Poverty and economic decision-making: Evidence from changes in financial resources at payday. American economic review, 106(2), 260-84.

[7] https://www.kcpeg.nl/content/files/no-_3_hilbert_et_al_2022_de_relatie_tussen_financiele_schaarste_en_het_vermijden_van_geldzaken.pdf

 

Gerelateerde blogs