Contact

Hoe bedrijfsongevallen voortkomen uit te veel optimisme

optimisme bias bij veilig werken

Auteur: Kimberley Riedijk

Datum: 26-8-2020

Categorie: Veiligheidsgedrag

Optimisme: het glas halfvol zien in plaats van halfleeg. We omringen ons graag met optimistische mensen. Mensen die het goede in anderen of het positieve in situaties zien. Deze instelling wordt vaak positief gewaardeerd. Maar is een dergelijke instelling altijd wel zo handig? Zo’n instelling kan namelijk ook leiden tot een ‘dat overkomt mij toch niet’ mentaliteit. Wat zowaar negatieve consequenties kan hebben.

 

De negatieve kant van optimisme

Het over- of onderschatten van bepaalde kansen op gebeurtenissen klinkt ongevaarlijk, maar dat is het niet altijd. Neem bijvoorbeeld arbeidsveiligheid. Als werknemers de kans op ongelukken onderschatten, kan dit leiden tot onveilig(er) gedrag op de werkvloer. Met als gevolg dat veiligheidsmaatregelen met een korreltje zout genomen worden. Wat juist weer kan leiden tot (ernstige) ongevallen.

 

De optimisme bias

Het té optimistisch zijn over je eigen kansen wordt ook wel de ‘optimisme bias’ genoemd in de gedragswetenschappen. Heel precies houdt de optimisme bias in dat je de neiging hebt te geloven dat je zelf een kleinere kans hebt op het meemaken van een negatieve gebeurtenis, of juist een grotere kans hebt op het meemaken van een positieve gebeurtenis.

Dit terwijl die kansen dus voor iedereen gelijk zijn. Deze bias komt vaak voor en staat los van leeftijd, geslacht, etniciteit en nationaliteit.

Een aantal voorbeelden van het effect van een optimisme bias:

  • We onderschatten de kans dat we slachtoffer worden van een misdaad, dus ik hoef de deur niet op slot te draaien als ik de hond maar een klein stukje uitlaat;
  • We overschatten de kans dat we een prijs winnen in de loterij; als ik geen lot koop kan ik helemaal niet winnen, en iemand moet toch winnen!
  • Rokers onderschatten de kans dat zij longkanker of andere ziekten krijgen; die paar sigaretten die ik rook maken me echt niet gelijk ziek.

 

Optimisme bias in relatie tot bedrijfsongevallen

Sectoren waar de optimisme bias een gevaar voor de veiligheid kan vormen, zijn bijvoorbeeld de bouw, industrie, handel, en vervoer en opslag. Alleen al in Nederland zijn er ongeveer 2300 ernstige bedrijfsongevallen per jaar waarbij sprake is van blijvend letsel, ziekenhuis opname of overlijden1. Gemiddeld overlijden er 1 tot 2 mensen per week aan een bedrijfsongeval. Ieder ongeval is er dus een te veel en daarom zou het mooi zijn als bedrijfsongevallen kunnen worden verminderd.

Te optimistisch zijn in een werkomgeving met grote kans op ongevallen kan gevolgen hebben voor de oplettendheid van werknemers. En hoe minder we opletten, hoe groter de kans op (onbewuste) ongevallen. Bovendien kan een houding als ‘dat overkomt mij toch niet’, tot een lagere motivatie leiden om de veiligheidsinstructies te volgen. Wederom met een grotere kans op ongevallen.

Uit gegevens van de overheid[1] blijkt dat het gebrek aan ‘motivatie, betrokkenheid en alertheid’ de belangrijkste oorzaken zijn van bedrijfsongevallen.

Neem Wouter, die aan het einde van zijn shift besluit om toch nog een laatste klusje te klaren. Hij heeft al een lange dag achter de rug en is wat vermoeid. Wij gedragspsychologen weten dat zijn vermogen om bewuste keuzes te maken aanzienlijk kleiner is dan aan het begin van de dag. Veel van wat hij doet zal gaan op de automatische piloot. Wouter verstapt zich op het trappetje tijdens de laatste klus, valt, komt verkeert terecht en eindigt met een gebroken pols in het ziekenhuis (top 2 meest voorkomende bedrijfsongevallen).

En precies dat tekort aan motivatie en alertheid… daar kunnen wij als gedragspsychologen wel wat mee! Door je medewerkers te helpen potentieel gevaar op de juiste waarde te schatten, verkleint het ‘dat overkomt mij toch niet’ gevoel en worden veel grote en kleine ongevallen mogelijk voorkomen.

Minder bedrijfsongevallen door kleine en grote interventies

De grote hamvraag is natuurlijk hoe je je medewerkers dan goed helpt. Gedrag beïnvloeden en inspelen op zoiets als een optimisme bias is niet eenvoudig. Toch zijn er twee manieren die in dit geval kunnen helpen.

  1. Ongevallen ervaren

Ten eerste helpt het om daadwerkelijk een (soortgelijke) gebeurtenis te ervaren om de optimisme bias te verminderen. Niets is zo indrukwekkend als zelf een ongeluk (van dichtbij) meemaken. Echter, dit is niet de ideale manier, want hierbij heeft het ongeval dus al plaatsgevonden en dat is nou juist wat we willen voorkomen! Een mooie recente ontwikkeling om zo’n ervaring toch dichtbij te laten komen, is door middel van 𝑽𝒊𝒓𝒕𝒖𝒂𝒍 𝑹𝒆𝒂𝒍𝒊𝒕𝒚 (𝑽𝑹).

Naast dat er in het werkveld van bouwveiligheid al gebruik wordt gemaakt van beeldmateriaal en serious gaming, kan VR een goede aanvulling zijn.

Onderzoekers van onder andere de Universiteit van Amsterdam, hebben het effect van 𝑽𝑹 gemeten in hun onderzoek[2]. Ze hebben deelnemers vier minuten laten kijken en luisteren naar een bosbrand. Vervolgens vergeleken ze de intentie en het gedrag van duurzame consumentenkeuzes met een groep die alleen een artikel las over bosbranden. 𝑾𝒂𝒕 𝒃𝒍𝒆𝒆𝒌? Na het bekijken van de video vonden deelnemers bosbranden enger, spannender, en belangrijker. Bovendien veranderde intenties én gedrag op het gebied van milieubewuste keuzes.

Een bosbrand zien en horen ontstaan voor je neus (met koptelefoon), gaat je dus niet in de koude kleren zitten. Deze ervaring beïnvloed je zowel via een rationele als emotionele weg. Je staat stil en denkt na over de bedreiging en de gevolgen van de brand, én ervaart de bijbehorende angst. Nu is dit een voorbeeld met milieubewuster gedrag als doel, maar een vergelijkbaar experiment kan natuurlijk gedaan worden met veiligheidsgedrag als doel. Het levensecht ervaren van een situatie verkleint namelijk de optimisme bias en zorgt ervoor dat we een realistischere inschatting kunnen maken van de kans dat een situatie plaatsvindt.

  1. Breng het ongeval dichterbij

Ten tweede kan gebruik gemaakt worden van onze liefde voor de mensen die dicht bij ons staan. Onze inschatting over de kans dat een ongeval ons overkomt is altijd subjectief. Het is altijd in vergelijking met anderen. Ik heb minder kans om te vallen dan een ander. Maar als zoiets is gebeurd bij iemand die dicht bij ons staat, bijvoorbeeld een collega of iemand uit je vriendengroep, dan schatten we de kans dat ons hetzelfde kan overkomen realistischer in. We voelen ons persoonlijk verbonden en zien in dat mensen ‘zoals wijzelf’ dit kan overkomen. We worden als het ware met onze neus op de feiten gedrukt, omdat we de gevolgen en situatie van dichtbij hebben meegekregen.

Meer weten over veilig werken?

Naast het wegnemen van de optimisme bias zijn er talloze andere interventies op basis van gedragsinzichten die kunnen bijdragen aan een veilige werkplek. Houd jij je bezig met een veiligere werkplek en wil jij, net als BAM, Heijmans en andere grote organisaties, ook meer doen met de rol van psychologische processen in het voorkomen van bedrijfsongevallen? Neem contact met ons op voor een vrijblijvende kop koffie en dan kijken wij wat we voor je kunnen betekenen.

 

[1] Https://lerenvoorveiligheid.nl/bouwnijverheid

[2] https://www.folia.nl/wetenschap/150259/mensen-bezorgder-over-klimaat-na-meemaken-virtual-reality-bosbrand

Gerelateerde blogs